اصفهان را از تاریخ تحویل بگیریم، نه از گذشته به ارث ببریم!

کوروش دیباج، روزنامه نگار و فعال میراث فرهنگی در یادداشتی نوشت: اصفهان را نمی‌توان تنها در قاب گنبدهای فیروزه‌ای، در امتداد کاشی‌های لاجوردی مساجد، در انعکاس پل‌های تاریخی بر زمینه زاینده‌رود یا در شکوه میدان نقش جهان خلاصه کرد. آنچه این شهر را در حافظه تمدنی ایران ماندگار کرده، نه فقط مجموعه‌ای از بناها و یادگارهای تاریخی، بلکه شیوه‌ای از زیستن، اندیشیدن، آفرینش و پیوند انسان با شهر است؛ شیوه‌ای که در طول قرن‌ها، از معماری و شهرسازی تا هنر، صنعت، تجارت و مناسبات اجتماعی امتداد یافته و به هویتی فراتر از مرزهای جغرافیایی اصفهان تبدیل شده است.

یکم آذر، روز اصفهان، فرصتی برای بازخوانی همین هویت است؛ اما شاید مهم‌تر از مرور آنچه این شهر در گذشته داشته، تأمل درباره آن چیزی باشد که امروز از آن باقی مانده و آنچه ممکن است در غفلت ما از دست برود.

انتخاب این روز با تکیه بر نشانه تاریخی برج قوس در سردر بازار قیصریه، تلاشی برای پیوند دادن حافظه تاریخی شهر با یکی از جلوه‌های ماندگار هنر و معماری آن بود. انتخابی که در آن، یک نشانه معماری از محدوده یک بنا فراتر رفت و به نمادی برای بازشناسی هویت اصفهان بدل شد. با این همه، معنای واقعی روز اصفهان را نباید در تقویم و آیین‌های بزرگداشت آن جست‌وجو کرد؛ این روز زمانی اعتبار خود را پیدا می‌کند که به فرصتی برای سنجش نسبت امروز ما با میراثی تبدیل شود که از نسل‌های پیشین به امانت گرفته‌ایم.

اصفهان، شهری نیست که میراث فرهنگی آن را بتوان صرفاً با فهرست آثار ثبت‌شده یا شمار بناهای تاریخی توضیح داد. ارزش این شهر در پیوستگی اجزای آن نهفته است؛ در رابطه میدان و بازار، مسجد و مدرسه، خانه و محله، باغ و چهارباغ، پل و رودخانه و در شبکه‌ای از فضاهای تاریخی که طی سده‌ها، زندگی شهری را شکل داده‌اند. در چنین بستری، یک بنای تاریخی تنها یک اثر منفرد و واجد ارزش معماری نیست؛ بخشی از یک نظام فرهنگی و فضایی است که معنای خود را در ارتباط با محیط پیرامونش پیدا می‌کند.

از همین منظر، حفاظت از میراث اصفهان را نمی‌توان به مرمت گنبدها، استحکام‌بخشی دیوارها، بازسازی تزئینات یا رفع آسیب‌های کالبدی بناها محدود کرد. این اقدامات ضروری‌اند، اما تمام ماجرا نیستند. آنچه گاه در جریان حفاظت از یک اثر کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد، حیات تاریخی و اجتماعی پیرامون آن است؛ همان بستری که به بنا هویت می‌دهد و آن را از یک کالبد قدیمی به بخشی زنده از حافظه شهر تبدیل می‌کند.

میدان نقش جهان، بازار قیصریه، مسجد جامع عتیق، مجموعه تاریخی چهارباغ، پل‌های تاریخی و محله‌های کهن اصفهان، هر یک بخشی از روایتی بزرگ‌تر هستند؛ روایتی که در آن معماری، اقتصاد، مذهب، هنر و زندگی روزمره از یکدیگر جدا نیستند. اگر این پیوندها گسسته شوند، حتی در صورت باقی ماندن بناها نیز بخشی از معنای تاریخی شهر از میان خواهد رفت.

یکی از دشواری‌های جدی میراث فرهنگی اصفهان، همین ضرورت نگاه یکپارچه به حفاظت است. فشارهای ناشی از توسعه شهری، مداخلات ناهماهنگ در بافت تاریخی، فرسودگی بناها، تغییر کاربری‌های نامتناسب، کاهش کیفیت محیطی و تهدیدهایی که متوجه بستر طبیعی و تاریخی شهر هستند، مسائلی نیستند که بتوان برای هرکدام راه‌حلی مستقل و جداگانه در نظر گرفت.

میراث تاریخی اصفهان یک مجموعه به‌هم‌پیوسته است و هر مداخله در یکی از اجزای آن، می‌تواند بر سایر اجزا نیز اثر بگذارد.

در این میان، زاینده‌رود جایگاهی فراتر از یک عنصر طبیعی در جغرافیای اصفهان دارد. رودخانه، پل‌ها، باغ‌ها و ساختار تاریخی شهر در طول زمان در ارتباطی متقابل شکل گرفته‌اند. نمی‌توان از هویت تاریخی اصفهان سخن گفت، اما نسبت میان شهر و رودخانه را نادیده گرفت.

خشکیدگی بستر زاینده‌رود تنها مسئله‌ای زیست‌محیطی نیست؛ این وضعیت بر کیفیت منظر تاریخی، معنای فضاهای عمومی، خاطره جمعی شهروندان و پیوند میان میراث طبیعی و فرهنگی اصفهان نیز سایه می‌اندازد. حفاظت از اصفهان، بدون توجه به این پیوند، تصویری ناقص از مسئولیت حفاظت ارائه می‌کند.

موضوع دیگر، میراث ناملموس و مهارت‌هایی است که در کنار آثار معماری، هویت فرهنگی این شهر را ساخته‌اند. قلمکار، میناکاری، خاتم‌کاری، قلم‌زنی، کاشی‌سازی و دیگر هنرهای سنتی اصفهان صرفاً محصولاتی برای عرضه در بازار گردشگری نیستند؛ هرکدام حامل دانش فنی، تجربه تاریخی، ذوق زیبایی‌شناختی و مهارت‌هایی هستند که طی نسل‌ها شکل گرفته‌اند. اگر زنجیره انتقال این مهارت‌ها تضعیف شود و هنرمند صنایع‌دستی نتواند از فعالیت خود معیشتی پایدار فراهم کند، بخشی از میراث زنده شهر از میان خواهد رفت؛ حتی اگر نمونه‌هایی از محصولات آن همچنان در موزه‌ها و ویترین‌ها باقی بمانند.

از این رو، آینده میراث فرهنگی اصفهان به همان اندازه که به مرمت و حفاظت فیزیکی وابسته است، به اقتصاد فرهنگ، حمایت از هنرمندان، احیای کاربری‌های سازگار با بافت تاریخی و مشارکت واقعی جامعه محلی نیز بستگی دارد. حفاظت از میراث زمانی به نتیجه می‌رسد که مردم ساکن در بافت تاریخی، کسبه بازار، هنرمندان و صاحبان مشاغل سنتی خود را نه حاشیه‌نشینان برنامه‌های حفاظتی، بلکه صاحبان اصلی این سرمایه بدانند.

در حوزه گردشگری نیز باید میان معرفی اصفهان و حفاظت از اصفهان تمایز قائل شد. افزایش شمار گردشگران، برگزاری رویدادهای فرهنگی و توسعه زیرساخت‌های گردشگری، به‌خودی‌خود نشانه موفقیت در مدیریت میراث نیست. گردشگری زمانی به فرصتی برای حفاظت تبدیل می‌شود که ظرفیت پذیرش مقصد، توان زیرساخت‌های شهری، حساسیت آثار تاریخی و منافع جوامع محلی در تصمیم‌گیری‌ها لحاظ شود.

شهری که برای جذب گردشگر از داشته‌های تاریخی خود استفاده می‌کند، باید به همان اندازه برای جلوگیری از فرسایش این داشته‌ها برنامه داشته باشد.

اصفهان امروز بیش از آنکه به تکرار وصف‌های آشنای خود نیاز داشته باشد، به تصمیم‌های دقیق و مسئولانه نیازمند است؛ به هماهنگی میان دستگاه‌های متولی میراث فرهنگی و مدیریت شهری، به نظام پایش مستمر بناها و بافت تاریخی، به شفافیت در اطلاع‌رسانی درباره مداخلات و پروژه‌های عمرانی، به مستندسازی علمی آسیب‌ها و به پاسخ‌گویی در برابر هر تصمیمی که می‌تواند اصالت تاریخی شهر را تحت تأثیر قرار دهد.

در چنین شرایطی، روز اصفهان می‌تواند از یک مناسبت نمادین به فرصتی برای مطالبه‌گری تخصصی تبدیل شود؛ فرصتی برای پرسیدن این پرسش که کدام بناها نیازمند مرمت فوری هستند، چه بخش‌هایی از بافت تاریخی در معرض فرسایش قرار دارند، وضعیت انتقال مهارت‌های صنایع‌دستی چگونه است، برای حفاظت از منظر تاریخی شهر چه اقداماتی انجام شده و سهم جامعه محلی در تصمیم‌گیری‌های مرتبط با میراث فرهنگی چقدر است؟

این پرسش‌ها از سر نادیده گرفتن تلاش‌های انجام‌شده نیست؛ بلکه از این واقعیت سرچشمه می‌گیرد که میراثی با وسعت و اهمیت تاریخی اصفهان، به مراقبتی مستمر، علمی و فراتر از برنامه‌های مناسبتی نیاز دارد. میراث فرهنگی نه با یک روز بزرگداشت حفظ می‌شود و نه با چند پروژه مرمتی به سرانجام می‌رسد. حفاظت از آن، فرآیندی پیوسته است که به دانش تخصصی، اراده مدیریتی، منابع پایدار و همراهی مردم نیاز دارد.

یکم آذر، در حقیقت، روز یادآوری یک مسئولیت تاریخی است؛ مسئولیتی در برابر شهری که هویت آن حاصل تلاش و خلاقیت نسل‌هایی است که پیش از ما در این جغرافیا زیسته‌اند و آن را ساخته‌اند. ما وارث اصفهان نیستیم که هرگونه بخواهیم درباره آن تصمیم بگیریم؛ امانت‌داران بخشی از تاریخ و فرهنگ ایران هستیم که باید آن را با کمترین آسیب و بیشترین اصالت به نسل‌های آینده بسپاریم.

شاید بهترین راه بزرگداشت اصفهان در این روز، نه افزودن عبارتی دیگر به وصف شکوه گذشته آن، بلکه کاستن از فاصله میان آن شکوه و واقعیت امروز شهر باشد. اصفهان به ستایش بیشتر نیاز ندارد؛ به حفاظت دقیق‌تر، مدیریت مسئولانه‌تر و نگاهی عمیق‌تر به پیوند میان میراث تاریخی، زندگی معاصر و آینده شهر نیازمند است.

اصفهان را نباید فقط به گذشته‌اش افتخار کرد؛ باید چنان از آن مراقبت کرد که نسل‌های آینده نیز دلیلی برای افتخار به ما داشته باشند.

انتهای پیام/

کد خبر 1405083002510
دبیر مرضیه امیری

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha